Reportret: galerij van gereconstrueerde portretten

Een reportret is een gereconstrueerd portret, of een portret dat terug gaat in de tijd. In veel gevallen is van een specifieke persoonlijkheid uit de wereldgeschiedenis geen afbeelding uit de eigen tijd voorhanden. Om toch een duidelijk beeld van de betrokken personages te vormen, is Reportret opgezet als galerij van gereconstrueerde portretten: zonder anachronismen, in de stijl van de eigen tijd, en gebaseerd op historisch bronmateriaal.

© MMIII–MMVIII Marco Bakker — marco@reportret.info — www.reportret.info/nl

Laatste wijziging: 22 november MMVIII. Deze website is ook volledig in het Engels en het Duits vertaald.

Inleiding

Vaak is van een bepaalde historische figuur geen portret (schilderij, tekening, miniatuur, reliëf, beeldhouwwerk, of foto) uit de eigen tijd beschikbaar. Als gevolg daarvan worden in publicaties over deze personage vaak niet-contemporaine portretten — soms van vele eeuwen later — als illustratiemateriaal gebruikt. Hieraan kleeft een nadeel. Deze afbeeldingen zijn vrijwel altijd gemaakt in een stijl die hoort bij de tijd en omstandigheden van de maker, niet van de geportretteerde. Dit vertroebelt het beeld van de betreffende persoon.

Bijvoorbeeld Karel de Grote. Van deze koning–keizer uit de vroege middeleeuwen is geen portret uit zijn eigen tijd bekend. Hoewel in de eeuwen na zijn dood veel portretten van hem zijn gemaakt, werden deze meestal uitgevoerd in een stijl uit de hoge of late middeleeuwen. En de verschillen tussen de vroege (‘duistere’), hoge (‘romaanse’), en late (‘gotische’) middeleeuwen zijn aanzienlijk! Bovendien werd Karel de Grote dan uitgebeeld met kleding en haardracht uit de hoge of late middeleeuwen en werd hij omringd door architectuur, meubels, of andere voorwerpen uit die tijden. Kortom: het beeld past niet bij wie hij werkelijk was. Gelukkig hebben kunstenaars en illustratoren in de laatste eeuwen meer historisch besef ontwikkeld. Zij hebben wèl geprobeerd anachronismen te vermijden. Maar zelfs hun portretten bevatten stijlkenmerken die herkenbaar zijn als ‘neoclassicisme’, ‘romantiek’, ‘Jugendstil’, of als modern fotografisch realisme. Het blijft moeilijk ons een voorstelling van Karel de Grote te maken waarin hij zich zelf had kunnen herkennen.

Beeldcultuur van de eigen tijd kan een portret meer zeggingskracht geven. Door alle anachronismen weg te laten — ook anachronismen in de manier van afbeelden — wordt het mogelijk een duidelijker beeld van de geportretteerde te maken.

Doel

Reportret is opgezet als een verzameling reconstructies van ontbrekende (vernietigde, verdwenen, onbekende, of nooit gemaakte) portretten van historische sleutelfiguren. Elk gereconstrueerde portret heeft de bedoeling een nieuw licht te werpen op de historische persoon. Veel mensen zullen van de persoon in kwestie een verwarrend beeld hebben, doordat hij of zij al zo vaak zo verschillend is afgebeeld. Het nieuwe portret moet dat beeld verhelderen: een portret dat dicht bij de werkelijkheid staat, doordat het zo weinig mogelijk anachronismen bevat en gemaakt is met zo veel mogelijk respect voor de contemporaine stijl en beeldcultuur. Soms moet zelfs met lokale of inheemse stijl rekening worden gehouden.

Gelijkenis is natuurlijk belangrijk in een portret. De reconstructie moet in ieder geval suggereren hoe de betreffende persoon eruitgezien zou kunnen hebben, op basis van feitelijke informatie. Kleding, haardracht, en lichaamsbouw moeten de werkelijkheid benaderen — voorzover de contemporaine beeldcultuur de weergave van realistische details toelaat. Maar het is onmogelijk na te gaan wat de precieze gelaatstrekken zijn geweest. Het gaat er in de eerste plaats om het portret te reconstrueren dat een tijdgenoot kon hebben gemaakt. In hoeverre het werkelijk levensecht moet zijn, hangt af van de toen geldende normen. Vaak blijkt dat van minder belang te zijn.

Als bij een archeologische opgraving de fundamenten van een gebouw worden blootgelegd, wordt meestal een reconstructie van dat gebouw getekend. Zo'n reconstructie neemt dan, als illustratiemateriaal in verschillende publicaties, de plaats in van de oorspronkelijk opgegraven plattegrond. Een reconstructie spreekt tot de verbeelding. Diezelfde functie zou een gereconstrueerd portret uit deze galerij moeten vervullen: Een portret dat tot de verbeelding spreekt en in het ideale geval iets laat zien van de tijdgeest en van het karakter van de afgebeelde persoon.

De doelstelling is ambitieus. Het is een illusie te denken dat een reconstructie volledig losgemaakt kan worden van de tijd waarin het werd gemaakt. Maar dat idee is wel het vertrekpunt voor Reportret.

Opzet

Ieder portret is op een eigen pagina geplaatst. De geportretteerde wordt steeds ‘ten voeten uit’ weergegeven, om het beeld zo compleet mogelijk te maken (1). Zijn of haar rol in de geschiedenis komt heel beknopt aan de orde. Vervolgens wordt uitgebreid beschreven hoe de reconstructie van het nieuwe portret tot stand is gekomen, welke bronnen werden geraadpleegd, en welke afwegingen daarbij werden gemaakt (2). De pagina heeft een verwijzing naar de gebruikte bronnen (3; met directe links naar diezelfde bronnen als deze op het internet beschikbaar zijn) en een verwijzing naar een grotere versie van het portret (4).

Om data (jaartallen of eeuwen) aan te duiden worden hier de begrippen ‘gewone tijdrekening’ (gt) en ‘voor de gewone tijdrekening’ (vgt) gebruikt. Deze begrippen zijn niet-religieus en cultureel neutraal, terwijl de in het Nederlands gangbare begrippen ‘na Christus’ en ‘voor Christus’ een ongewenste christelijke lading hebben (zeker omdat de geboorte van Jezus van Nazareth, in 6 vgt, niet het werkelijke referentiepunt kan zijn). Met ‘gewone’ tijdrekening wordt de nu wereldwijd meest algemeen gebruikte jaartelling bedoeld. Dat is de Gregoriaanse kalender met het referentiepunt dat Dionysius Exiguus om rekenkundige redenen uitkoos. De genealogische symbolen * (asterisk) en † (verticale dolk, niet te verwarren met een christelijk kruis) duiden respectievelijk een geboorte- en sterftejaar aan.

De portretten zijn met opzet niet kunstmatig verouderd, met verbleekte kleuren, beschadigingen, vlekken, of craquelé. Veroudering is namelijk een anachronisme op zichzelf. De portretten lijken daarom gloednieuw te zijn. Het zijn tenslotte geen vervalsingen, maar reconstructies. Ze zien eruit zoals ze er destijds zouden hebben uitgezien. Techniek en materiaal zijn ook niet geïmiteerd. Met deze werd alleen rekening gehouden waar zij specifieke stijlkenmerken sterk beïnvloedden of zelfs bepaalden.

Alle portretten zijn verzameld op de galerijpagina. Nieuwe portretten worden voortdurend, zij het onregelmatig toegevoegd.

Op alle hier gepubliceerde portretten rust auteursrecht. Deze mogen dus niet zomaar worden gekopieerd en/of worden opgenomen in eigen publicaties, anders dan voor strikt privégebruik. Tegen een hyperlink naar deze of een andere pagina van Reportret bestaat uiteraard geen bezwaar.

© MMIII–MMVIII Marco Bakker. Alle rechten voorbehouden. Geen van de in de afzonderlijke pagina's van deze website opgenomen afbeeldingen of teksten mag worden gekopieerd, opgeslagen, verzonden, verspreid, en/of openbaar gemaakt, in welke vorm en op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur–illustrator.

Er zijn wel mogelijkheden — zeker als het gaat om educatieve doeleinden — voor het overnemen van afbeeldingen of teksten, maar alleen tegen een redelijke vergoeding. Neem bij een dergelijk verzoek contact op per e-mail: marco@reportret.info. De portretten kunnen dan ook in elke gewenste soort, grootte, en resolutie worden aangeleverd, bijvoorbeeld voor drukwerk (300 dpi–cmgz) of beeldscherm (96 dpi–rgb).

Medium

Deze website is het medium waarmee de galerij Reportret openbaar wordt gemaakt. Welke technische kenmerken dit medium heeft en welke overtuiging achter het ontwerp schuil gaat, vertellen de iconen die onder elke pagina te vinden zijn.

 Dit icoon geeft aan dat de html-code van de pagina is geschreven conform de xhtml-standaard van het w3c, en wel xhtml 1.0 Strict. Dat wil zeggen dat het document uitsluitend elementen bevat die aan de standaard van xhtml 1.0 voldoen. Het wasp stimuleert het gebruik van standaarden op het internet. xhtml is een inhoud- en context-gerichte programmeertaal die de vormgeving van het document helemaal buiten beschouwing laat.

 Dit icoon geeft aan dat de vormgeving van de pagina is vastgelegd in Cascading Style Sheets (= ‘Trapsgewijze Stijlbladen’), en wel van het niveau 2. Ook de standaard voor deze stijlbladen wordt door het w3c beheerd. Niet elke browser kan met de stijlbladen even goed overweg. Gelukkig is juist hèt kenmerk van css dat de vormgeving is losgekoppeld van de inhoud. Iedere bezoeker kan de weergave van de stijlbladen uitschakelen (in de voorkeuren van de browser), terwijl de inhoud toegankelijk blijft.

 Dit icoon geeft aan dat de inhoud toegankelijk is met elke browser. Een specifieke browser (Explorer, Netscape, Safari, Opera, Firefox) of een speciale versie daarvan is niet vereist; een specifiek besturingssysteem (Mac, Windows, Linux) wordt niet aanbevolen; en speciale browserinstellingen (schermgrootte, kleurdiepte) zijn niet noodzakelijk. Ook insteekmodules, als Flash of QuickTime, zijn niet nodig. De pagina gebruikt wel JavaScript, maar als het gebruik hiervan door de browser niet wordt ondersteund (of is uitgeschakeld), blijft de inhoud toegankelijk. Reportret is ontworpen voor elke browser. Dit wil niet zeggen dat de vormgeving onder alle omstandigheden even fraai wordt gepresenteerd. Niet elke browser kan de stijlbladen even goed verwerken. Maar het gebruik hiervan mag worden uitgeschakeld. Door consequent gebruik van de ‘alt-tags’ is de inhoud zelfs toegankelijk voor tekstbrowsers als Lynx. En een bijkomend gevolg is dat Reportret aan de Web Content Accessibility Guidelines 1.0 van het w3c–wai voldoet (tot aan het niveau Triple-A). Lees verder over het nut van toegankelijk webdesign op de website Viewable with Any Browser van Cari D. Burstein, en op de pagina Accessibility van de wdg.

 Dit icoon geeft aan dat de pagina niet uit frames is opgebouwd. Bovendien worden geen nieuwe (pop-up–) vensters geopend. Voor veel bezoekers is dat een opluchting. Frames kunnen een aantal problemen veroorzaken. De ‘vorige’-knop werkt vaak niet correct en het ‘bookmarken’ (toevoegen aan de favorieten) van een pagina dat is opgenomen in een frameset gaat soms niet goed. In nieuwe vensters werkt de ‘vorige’-knop helemaal niet en commerciële pop-ups zijn gewoon irritant. Deze website kent maar één frame en maar één venster. Meer informatie over de problemen die het (verkeerde) gebruik van frames kan opleveren, is te vinden op de pagina What's wrong with frames? van de wdg, en op Jakob Nielsen's pagina Frames Suck Most of the Time.

 Dit icoon geeft aan dat de pagina is ontworpen volgens het kiss-principe. kiss staat voor “Keep It Simple, Stupid!” en met ‘stupid’ wordt de ontwerper aangesproken, niet de gebruiker. Ontwerpen volgens het kiss-principe betekent streven naar eenvoud en functionaliteit, zonder toeters en bellen. Die eenvoud is vooral belangrijk in situaties waarin informatie wordt overgedragen. Een website ontwerpen volgens het kiss-principe betekent streven naar gebruiksgemak en toegankelijkheid. Gebruiksgemak zit bijvoorbeeld in een duidelijke navigatiestructuur en de aanwezigheid van een sitekaart. Toegankelijkheid wordt bereikt door te ontwerpen voor elke browser. De keuze voor werken volgens het kiss-principe uit zich ook in het vermijden van drukke gif-animaties, Flash-intro's (lang leve de ‘skip intro’–knop!), banners, geluid, of frames en pop-up–vensters. De broncode is geschreven met een eenvoudige tekstbewerker (BBEdit) die alleen handmatig coderen mogelijk maakt, dus geen wysiwyg. wysiwyg-software brengt een ontwerper toch maar in de verleiding de website van onnodige technische hoogstandjes te voorzien. Ten slotte draagt ook een korte laadtijd — dus zorgvuldig gecomprimeerde afbeeldingen — bij aan de eenvoud en functionaliteit van de website. Alles over ‘usability’ is te vinden op de website van Jakob Nielsen: Usability and Web Design.

 Dit icoon geeft aan dat Reportret is beschreven met metadata volgens de standaarden en gecontroleerde woordenlijsten van het Dublin Core Metadata Initiative. De metadata van Reportret zijn beschikbaar in een rdf-bestand dat voldoet aan de bijbehorende aanbeveling van het dcmi.

Logboek

September MMVIII — Een heel nieuw portret! Hannibal komt de galerij binnen als 13e gereconstrueerde portret.
Februari MMVIII — Alle externe links zijn handmatig gecontroleerd en vernieuwd. En dat was hoognodig. Het portret van Christoffel Columbus had levensgetrouwer moeten zijn en werd daarom helemaal opnieuw getekend.
Januari MMVIII — De Duitse vertaling is klaar!
Oktober MMVII — Na een latent bestaan van meer dan een jaar gaat het werk aan Reportret verder! 10 van de 12 portretten zijn nu in het Duits vertaald.
April MMVI — Het portret van Willibrord werd verbeterd. De Duitse vertaling vordert gestaag: nog 5 portretten te gaan.
December MMV — Met het bouwen van een Duitse vertaling is een begin gemaakt.
Augustus MMV — Ondanks de grote hoeveelheid al bestaande portretten van Christoffel Columbus is nog een portret van hem gemaakt — en deze keer zonder anachronismen. Het is opmerkelijk hoeveel fouten en tegenstrijdigheden blijven opduiken bij het nalezen en vergelijken van de Engelse en Nederlandse teksten. De meeste zijn hersteld.
Mei MMV — De volgende op rij is het portret van Vercingetorix.
Maart MMV — Het gereconstrueerde portret van Willibrord is (eindelijk) klaar.
December MMIV — Geheel onverwacht ontving Reportret op 7 december MMIV de Talking Hands Award (Gold Edition), na onder de loep te zijn genomen door een internationale jury. Het doel van deze prijs is “to reward website authors, who — through their creative excellence — provide a website that teaches, contains teaching elements in sufficient detail, and otherwise leaves a visitor with something of significant value after returning to their normal daily activities”, alles met gebruiksgemak en toegankelijkheid in het achterhoofd. Veel dank aan hen die Reportret hebben voorgedragen voor deze bekroning!
November MMIV — Het portret van Jeanne d'Arc is helemaal opnieuw getekend.
Oktober MMIV — De 1e verjaardag van Reportret wordt gevierd met de toevoeging van het gereconstrueerde portret van Laozi. De stijlbladen zijn enigszins aangepast om volledig bij nn 7 aan te sluiten.
Juli–september MMIV — Na een opbouwende discussie met enkele moslims is een verklaring toegevoegd over het Mohammed-portret. Andere aanpassingen zijn niet vermeldenswaardig.
Juni MMIV — Volgende op rij is het gereconstrueerde portret van Mohammed (ondanks zijn waarschuwing aan alle creatieve stervelingen).
Mei MMIV — Meest recente toevoeging is het portret van Jezus van Nazareth.
April MMIV — Het portret van Herodotos is toegevoegd, de pagina met links werd vernieuwd, en de vormgeving is gewijzigd om enkele onvolkomenheden van Opera 6 op te vangen. Enkele vervalsingen zijn ook toegevoegd, omdat het leuk is ze te maken, maar ook om te illustreren hoe deze verschillen van reconstructies.
Maart MMIV — De broncode is voorzien van waarden (lang="…") om de juiste taal van alle delen van de teksten vast te leggen. Hoewel maar weinig user agents het speciale stijlblad dat die waarden met kleur zichtbaar maakt ondersteunen (overigens ondersteunen nn 6, Safari, en Opera 6 die wel), kan het voor enkelen toch bruikbaar zijn.
Februari MMIV — Het portret van Leif Eriksson is aan de galerij toegevoegd. Daarnaast werden alle portretten verder verfijnd en is het groepsportret vernieuwd.
Januari MMIV — Minimale wijzigingen zijn in de teksten doorgevoerd en sommige afbeeldingen werden verbeterd.
December MMIII — Enkele teksten zijn gewijzigd en de portretten van Attila de Hun en Jeanne d'Arc werden toegevoegd.
November MMIII — Het portret van Motecuhzoma Xocoyotzin werd toegevoegd en de vormgeving is aangepast om enkele problemen die zich voordeden met msie 6 Windows en nn 6 te ondervangen.
Oktober MMIII — Reportret gaat online met het eerste gereconstrueerde portret, dat van Karel de Grote.
Augustus MMIII — Uit onvrede over het gebrek aan goed illustratiemateriaal wordt het concept van de website Reportret geboren.